Bugüne kadar politika alanından, Samsun ve Türkiye siyasetine damgasını vuran çok sayıda Samsunlu siyasetçi gelip geçti. Gerek parti başkanı, gerek milletvekili veya belediye başkanı olsun, hepsi de bir şekilde Samsun tarihindeki yerlerini aldılar.
Siyasi hayatlarında daima Türkiye’nin ve Samsun’un sorunlarını ön planda tutan bu isimler, kimi zaman başarılı kimi zaman da başarısız icraatlarıyla Samsunluların zihinlerinde her zaman yer tuttular. Bu isimlerin önde gelenleri ise şunlar:
İDAMA MAHKUM EDİLEN BAŞKAN
Şefik Avni Özüdoğru: 1886 yılında Samsun’da dünyaya geldi. Çok iyi derecede İngilizce, Fransızca ve Almanca biliyordu.
1919 yılında Kurtuluş Savaşına katıldı. Ankara Hükümeti’ne katılması dolayısıyla İstanbul’da bulunan Kürt Mustafa ve Saray Mahkemeleri tarafından gıyabında idama mahkûm edildi.
Samsun’da çıkarılan Aks-ı Seda gazetesini yönetti. 1924 yılına kadar Samsun Belediye Başkanlığı yaptı. 1930 yılında Serbest Fırka Samsun İl Örgütü’nü kurdu. Parti kapatılınca siyasi hayattan çekildi. 1946 yılında Demokrat Parti Samsun Ocak Şubesi’ni kurdu. Parti yöneticileri ile anlaşmazlığa düşünce istifa ederek siyasi hayattan çekildi. 1960’da hayatını kaybetti.
SAMSUN’UN ORDİNARYÜS SİYASETÇİSİ
Ali Fuat Başgil: 1899 yılında Samsun’un Çarşamba ilçesinde dünyaya geldi. Grenoble Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirdikten sonra doktorasını Paris Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde tamamladı. Daha sonra Paris Edebiyat Fakültesi felsefe bölümü ile Paris Siyasi İlimler Merkezi’ni de bitirdi.
Hatay’ın bağımsızlığa kavuşmasından sonra 1937’de Hatay Cumhuriyeti’nin anayasasını hazırladı. Türkiye’de İstanbul Üniversitesinde uzun yıllar Teşkilat-ı Esasiye Hukuku (Anayasa) dersleri verdi. 1939 yılında ordinaryüs profesör unvanını aldı. 27 Mayıs 1960 ihtilalinden sonra Milli Birlik Komitesi tarafından çeşitli üniversitelerden uzaklaştırılan 147’ler listesinde yer aldı.
TEHDİT EDİLDİNCE YURTDIŞINA GİTTİ
1961 yılında Adalet Partisi hareketi içerisinde siyasete atıldı. 15 Ekim 1961 seçimlerinde AP listesinden bağımsız Samsun Senatörü seçildi. Cumhurbaşkanlığı’na adaylığını koyması, Em. Org. Cemal Gürsel’in cumhurbaşkanlığında ısrar eden askeri kesimden gelen yoğun tepkilerle karşılaştı. Milli Birlik Komitesi üyesi subaylarca “Hayatınızı garanti edemeyiz” denilerek tehdit edildikten sonra Cumhurbaşkanlığı adaylığından çekildi ve Cumhuriyet Senatosu üyeliğinden de istifa ederek yurt dışına çıktı.
İSMİ YAŞATILMAYA DEVAM EDİYOR
Adalet Partisi’nin %52 oy oranıyla tek başına kazandığı 1965 seçimlerinde İstanbul milletvekili seçilip Türkiye’ye dönen Prof. Ali Fuat Başgil, 17 Nisan 1967 tarihinde İstanbul’da vefat etti.
Çarşamba’da 19 Mayıs Üniversitesi’ne bağlı Hukuk Fakültesi ve İletişim Fakültesi Kampüsü’ne Ali Fuat Başgil’in ismi verilmiştir.
YASSIADA’DA İDAM CEZASI ALDI
Tevfik İleri: 1911 yılında dünyaya geldi. 1942- 1950 yılları arasında Samsun’da bayındırlık müdürlüğü yaptı. Samsun Karayolları 7. Bölge’nin ilk müdürüdür.
Dokuz, on ve onbirinci dönem Samsun Milletvekilliği yapan İleri, meclise girişinin hemen ardından bakan oldu ve uzun süre bakanlık yaptı. Ulaştırma (1950’de çok kısa bir süre), Milli Eğitim(1950-1953 ve 1957), Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı (1957-1958) ve Bayındırlık Bakanlığı (1958-1960) görevlerinde bulundu. Ayrıca 1953-1955 yılları arasında TBMM başkanvekilliği yaptı.
Bakanlıkları döneminde gerçekleştirdiği icraatların bazıları şunlardır: Din derslerini ilkokul programlarına soktu, din derslerinin okutulup okutulmama kararını velilerin seçimine bıraktı. İstanbul’da Yüksek İslam Enstitüsü kurdu. Köy Enstitüleri’ni yeniden düzenleyerek öğretmen okullarıyla birleştirdi. Atatürk ve Orta Doğu Teknik üniversitelerinin açılışını gerçekleştirdi.
27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Yassıada mahkemelerinde idama mahkûm edilmiş, cezası ömür boyu hapse çevrilmiştir. Yargılamanın ardından Kayseri bölge cezaevine yollanan İleri, hastalanması üzerine Ankara Hastanesine kaldırıldı ve 31 Aralık 1961 günü vefat etti.
TÜRKÇÜLÜK DAVASI’NDA YARGILANDI
Fethi Tevetoğlu: 1916 yılında dünyaya geldi. Irkçılık-Turancılık Davası adı altında Mayıs 1944’de başlayan ve Hüseyin Nihal Atsız, Alparslan Türkeş, Ankara Konservatuarı Müdürü Orhan Şaik Gökyay, Hikmet Tanju, Türk Tarihi Profesörü Zeki Velidi Togan, Reha Oğuz Türkkan gibi Türkçülerin de bulunduğu davada 11 ay tutuklu kaldı.
1957 yılında Demokrat Parti’de Samsun İl Başkanı olarak siyasete başladı, Adalet Partisi’nden 1961 ile 1974 yılları arasında Samsun Cumhuriyet Senatörü oldu. İslam Ülkeleri Konferansı Başkan Yardımcılığı, Parlamento Dış İlişkiler Komisyonu Başkanlığı, Müslüman Mültecileri Kalkındırma Vakfı Genel Başkanlığı, Türk Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Başkanlğı yaptı. 1989 yılında hayatını kaybetti.
SAMSUN’A HER ŞEKİLDE HİZMET ETTİ
Nüzhet Ulusoy: 1922 yılında Samsun’un Çarşamba ilçesinde dünyaya geldi. Hamit Erip Kember’in ardından 16 Ocak 1953’te Samsun belediye başkanı oldu. 4,5 yıl bu görevde kaldıktan sonra Demokrat Parti’den milletvekili olabilmek için 11 Eylül 1957’de görevinden ayrıldı. 11. sıradan aday gösterilen Ulusoy, 27 Ekim 1957’de yapılan seçimler sonucunda meclise girmeye hak kazandı. Ulusoy, 18 Nisan 1960’ta kurulan 15 kişilik Tahkikat Komisyonu’nun üyeleri arasında yer aldı.
SAMSUNSPOR’UN ÜÇÜNCÜ BAŞKANI
27 Mayıs İhtilâli’nden sonra tutuklanarak Yassıada’ya götürüldü. Tahkikat Komisyonu üyesi olmak ve Yeşilhisar olayları nedeniyle idamı istendi. 18 Eylül 1961’de açıklanan kararlar sonucunda 3 yıl 4 ay sürgün cezasına çarptırıldı.
Serbest kaldıktan sonra avukatlık yaptı ve Samsunspor’un kurucu üyeleri arasında yer aldı. 1971’de Samsunspor’un üçüncü başkanı oldu. 1 yıla yakın bir süre bu görevde kalarak, Mart 1972’de görevini Bülent Semizoğlu’na bıraktı. Siyasi hakların iade edilmesinden sonra 1983 genel seçimlerinde Milliyetçi Demokrasi Partisi’nden Samsun birinci bölge adayı olmasına rağmen meclise giremedi. 2000 yılında hayatını kaybetti.
EN UZUN SÜRE BAŞKANLIK YAPAN İSİM
Kemal Vehbi Gül: 1934 yılında Samsun’da dünyaya geldi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler ve Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültelerinden mezun oldu.
Kemal Vehbi Gül ilk olarak 1968 yılında Samsun Belediye Başkanı seçildi. Bu görevini 1980 yılına kadar sürdürdü. Deniz dolgusu projesi en fazla ses getiren icraatı oldu. Samsun’un bir kesimi bu projeyi onaylarken, bir kesimi de dolgu alanlarının riskli olduğu gerekçesiyle şiddetle karşı çıktı.
EVREN’E HAKARET GÖREVİNDEN ETTİ
Yeni belediye sarayı yapımı, modern pazar tesisleri, itfaiye sarayı yapımı, yeni şehir mezarlığı, Rasathane Camii ve Külliyesi inşaatı gibi projelere imza attı. 12 Eylül 1980 darbesi ile görevinden ayrılmak zorunda kaldı.
1984 yılındaki yerel seçimlerde ANAP adayı olarak tekrar Samsun Belediye Başkanı seçildi. Bu görevini 1988 yılında Kenan Evren’e hakaret ettiği gerekçesiyle görevden alınana kadar sürdürdü. Şu anda Samsun’un en uzun süre görev yapan belediye başkanı unvanını korumaktadır.
GENEL BAŞKAN SEÇİLEN İLK SAMSUNLU
Murat Karayalçın: 1943 yılında Samsun’da dünyaya geldi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi İktisat-Maliye Bölümünden 1968 yılında mezun oldu. DPT’de uzman yardımcısı ve uzman olarak çalıştı.
Karayalçın, 1988 yılından 1993 yılı Eylül ayına kadar olan Türkiye Kent Kooperatifleri Merkez Birliği’nin Genel Başkanlığı görevlerini sürdürdü. Ankara şehir yerleşiminin rahatlamasını sağlamak amacıyla öncülüğünü yaptığı uydukent projesi “Batıkent” olarak hayata geçti.
ALMADIĞI ÖDÜL KALMADI
1986 yılında İngiltere’de Dünya Konut Yılı Ödülü’nü alan Karayalçın, 1987 ve 1991 yıllarında Türkiye’nin dış tanıtımına yaptığı katkılar nedeniyle TÜTAV ödülüne, 1993 yılında Fransız Hükümeti tarafından Legion d’honneur nişanına layık görüldü.
26 Mart 1989 tarihinde yapılan yerel seçimlerinde Sosyaldemokrat Halkçı Parti’den Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı seçildi. Bu görevini Eylül 1993 tarihine kadar sürdürdü. Karayalçın, Erdal İnönü’nün genel başkanlıktan ayrılmasının ardından Sosyaldemokrat Halkçı Parti’nin 11 Eylül 1993’te yapılan 4. Olağan Kurultayı’nda yeni Genel Başkan seçildi.
GÜMRÜK BİRLİĞİ’NİN MİMARI
Türkiye Cumhuriyeti 50. Hükümeti’nde Başbakan Yardımcısı, Devlet Bakanı ve Dışişleri Bakanı olarak 1994-1995 tarihleri arasında görev yaptı. Gümrük Birliği’ne girilmesinde büyük rol oynadı. 1995’te SHP’nin CHP ile birleşmesinden sonra genel başkanlıktan ayrıldı. 1995-1999 yıllar arasında CHP Samsun Milletvekilliği yaptı.
Daha sonra CHP’den istifa etti ve Fikri Sağlar ile birlikte Solda yeni bir oluşum için yola koyuldu, solda ittifak hareketi ile geniş tabanlı bir parti oluşturulmaya çalışıldı. Mayıs 2002’de Sosyaldemokrat Halk Partisi adında yeni bir parti kurdu. 2009 yılında tekrar CHP’ye katıldı.
SAMSUN’U “BÜYÜKŞEHİR” YAPTI
Muzaffer Önder: 1933 yılında Samsun’da dünyaya geldi. İlk olarak, 1977’de CHP’den milletvekili seçilerek parlamentoya girdi. 1989 yerel seçimlerinde Sosyal Demokrat Halkçı Parti adayı olarak Samsun Belediye Başkanı seçildi.
Başkanlığının ilk döneminde Samsun, büyükşehir belediyesi statüsü kazandı. Önder, 1994 yılındaki seçimlere CHP’den aday oldu ve oyların %31.95’ini alarak bir kez daha başkan seçildi. Seçimlerde sadece 5 belediye başkanlığı kazanan CHP, tek büyükşehir belediye başkanlığını da Muzaffer Önder’le Samsun’da elde etti.
Muzaffer Önder 1999 yılında ise başkanlığı Yusuf Ziya Yılmaz’a kaptırdı. 2004’te tekrar aday oldu ancak kaybetti. 2005 yılında hayata veda etti.
ARALIKSIZ 5 DÖNEM VEKİL SEÇİLDİ
İlyas Kılıç: 1921 yılında Samsun’da dünyaya geldi. 1961’de CHP’den Samsun milletvekili seçilerek 1961-1980 tarihleri arasında aralıksız 12, 13, 14, 15 ve 16. dönemlerde üst üste beş dönem milletvekili seçildi. Millet Meclisi Başkanlık Kâtip Üyesi olarak çalıştı.
1980’den sonra Türkiye İş Bankası Yönetim Kurulu Üyeliği yaptı. 2013 yılında hayatını kaybeden İlyas Kılıç, AKP Samsun Milletvekili Çağatay Kılıç’ın da dedesidir.
ADI HASTANEDE YAŞIYOR
Mehmet Aydın: 1928 yılında Samsun’da dünyaya geldi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Siyasal Bilimler Maliye Bölümünü bitirdi.
DPT Uzmanlığı, Ticaret Bakanlığı Teşkilatlandırma Genel Müdürlüğü, Tarım Bakanlığı Gıda İşleri Genel Müdürlüğü, Ankara Ticaret Odası Genel Sekreterliği gibi görevlerde bulundu.
1983 yılında Anavatan Partisi Kurucu Üyeliği, 2 Dönem Samsun Milletvekilliği ile 1983-1986 yılları arasında Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı yaptı. 1990 yılında, Elmadağ yakınlarında geçirdiği bir trafik kazasında hayatını kaybetti. Günümüzde Samsun Devlet Hastanesi’ne Mehmet Aydın’ın adı verilmiştir.
3 DÖNEM ARKA ARKAYA SEÇİLDİ
Yusuf Ziya Yılmaz: 1951 yılında Samsun’un Çarşamba ilçesinde dünyaya geldi. Karayolları 17. Bölge Müdürlüğü görevini sürdürürken, 1999 Türkiye yerel seçimleri için Mesut Yılmaz tarafından 1 Şubat 1999’da Anavatan Partisi Samsun belediye başkan adayı olarak gösterildi. Seçimi kazanarak Samsun Belediye Başkanı oldu.
Belediye başkanlığındaki ilk döneminde Samsunspor’a 1,5 yıl başkanlık yaptı. Yılmaz, 2004 seçimleri öncesinde partisinden istifa etti ve 18 Kasım 2003’te Adalet ve Kalkınma Partisi’ne katıldı. 14 Şubat 2004 tarihinde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından bir kez daha Samsun belediye başkanlığına aday gösterilen Yılmaz, bu seçimde oylarını bir önceki seçime oranla yaklaşık 20 puan artırarak, %46.30 oy aldı ve ikinci kez başkanlığa seçildi. Yılmaz 2009 yerel seçimlerinde tekrar başkanlığa seçilerek 3 dönem arka arkaya başkanlığa seçilmiş oldu.
REKORU ELİNE GEÇİREBİLECEK Mİ?
Yaptığı projeler çok ses getirmesine rağmen, Samsun halkının bir kesimi tarafından daima şüpheyle karşılandı. Yapılan otogara kendi adını vermesi ise birçok kesimin tepkisini çekti. Yılmaz 2014 seçimlerinde tekrar aday oldu ve seçildi. 2018 genel seçimlerinde Adalet ve Kalkınma Partisi’nin Samsun listesinin 2. sırasından milletvekili adayı oldu ve seçildi.
